Bir barajla akış değişir

Etiyopya’daki Mavi Nil Nehri üzerine kurulan Rönesans Barajı, Mısır ve Sudan arasında ciddi tartışmalara neden oldu. Bölgede ‘baraj siyasetinin’ ülkeler arasında gerginlik yaratması ilk değil. Bu tür gerilimler, emperyalizm tarihi kadar eski bir geçmişe sahip.

Bir barajla akış değişir

Mahemud Tekuya

Büyük Etiyopya Rönesans Barajı’nın inşası on yıl önce başladı. O günden beri Etiyopya, Mısır ve Sudan arasında ciddi tartışmalar yaşandı. Bu devasa proje, Etiyopya’daki Mavi Nil Nehri’ne kuruluyor.

Etiyopya için proje, ülkenin ciddi boyutlara ulaşan enerji sorununu çözecek. Tamamlandığında yaklaşık 65 milyon Etiyopyalıya elektrik sağlaması planlanıyor. Etiyopya’nın söylediğine göre, komşu ülkeler de ucuz enerji alma imkanı edinecek.

Mısır ise Mavi Nil’e içme suyu için ihtiyaç duyuyor ve barajın ülke için varoluşsal tehdit unsuru olduğunu söylüyor.

Sudan ise kendi kaygılarını ucuz enerji fırsatı ve sel kontrolü ekseninde dengelemek zorunda kaldı. Fakat son dönemki gelişmelere baktığımızda, Sudan’ın duruşunun da sertleştiğini görüyoruz.

Nil Nehri’nin sunduğu doğal kaynaklar üzerine çalıştığım doktora tezimde, jeopolitik değişkenleri de ele alıyorum. Bölgede ‘baraj siyasetinin’ ülkeler arasında gerginlik yaratması ilk değil. Bu tür gerilimler, emperyalizm tarihi kadar geriye gidiyor.

Başlangıç

Gerilimlerin başlangıcı 1882’de İngilizlerin Mısır’ı işgal etmesiyle başlıyor. Mısır 1922 yılında bağımsızlık kazandıysa da İngiliz etkisi 1956 yılına kadar sürdü ve İngiliz askerleri de o tarihe kadar ülkede kaldı.

Birleşik Krallık’ın tekstil endüstrisi için Mısır pamuğu daima önemli bir doğal kaynaktı. Tabii pamuk yetiştiricileri sulama için Nil Nehri’nin suyuna ihtiyaç duyuyorlardı. İngiliz hidroloji uzmanları Yüzyıl Depolama Şeması adını verdikleri bir plan geliştirdiler.

Plan mevsimlik ve yıllık döngüler (kuraklıklar ve seller) esnasında Nil’in akışını düzenleyecek bir dizi proje içeriyordu. Etiyopya ve diğer bölge ülkelerinde bir dizi baraj ve rezervuar yapılması öngörülüyordu. Nil akıntısının aşağı bölgelerinde bulunan ülkelerde depolama yapılması öngörülmemişti çünkü buharlaşma neticesinde kaybolacak su miktarı verimliliği azaltıyordu.

Fakat planın önemli bir kusuru vardı. Etiyopa, Kenya, Tanzanya ve Uganda gibi ülkelerin çıkarları görmezden gelinmişti. Planın özü, Birleşik Krallık’ın çıkarlarını korumaktı.

Asvan Barajı

Nil Nehri üzerinde o güne kadar yapılan en büyük baraj olan Asvan Barajı Projesi, Mısır’da 1954-56 yılları arasında Başbakanlık yapan, sonrasına ise Cumhurbaşkanlığı koltuğuna oturarak 1970 yılına kadar görev yapan Cemal Abdülnasır tarafından başlatıldı. Abdülnasır, Mısır’ın akıntı yukarısında bulunan ülkelere bağımlılığını azaltmak istiyor, bunun için Nil’in suyunu Mısır’de depolamak istiyordu. Böylece seller de önlenebilecek, Mısırlılara elektrik enerjisi sağlanabilecekti.

Abdülnasır, barajın Asvan bölgesinde yapılmasına karar verdi. Sudan-Mısır sınırı yakınlarında büyük bir rezervuar inşa edilecekti. Nasır Gölü adı verilen rezervuar, 125 millik bir bölgeye yayılacaktı.

İngiliz hidroloji uzmanları projeyi başta ‘dikkate değer’ bulmadılar ve ‘Nil nehrine dair çılgınca planlar’ içerdiğini düşündüler. Çünkü proje, Yüzyıl Depolama Şeması’nın antitezi niteliğindeydi ve İngiliz tahakkümündeki tüm havzaya dair planlara da aykırı özellikleri vardı.

Sudan 1956 yılında bağımsızlığını ilan etti. Yeni hükümet kolonyal dönemin sözleşmelerine karşı çıktı. Bu anlaşmaların çoğu Birleşik Krallık tarafından Sudan adına, Mısır ile imzalanmıştı ve Mısır’ın çıkarlarını önde tutuyordu.

Sudan, Asvan Barajı’nın inşasına da karşı çıktı çünkü projenin büyük toplumsal, ekonomik ve çevresel maliyetleri olacağı anlaşılıyordu. Amerikalı Doğu Afrika ve Nil uzmanı Profesör Robert Collins’e göre proje yüzünden on binlerce Sudanlı yerinden edilecek, tarihi şehirler yok olacak, toprağın tuz oranı ve su tutma oranı değişecek, sismik faaliyetler artacaktı.

Buna karşın Sudan Yüzyıl Depolama Şemasını destekliyordu. Bu plana kadar Uganda ve Etiyopya’da küçük barajlar yapılması öngörülmüştü. Jonglei Kanalı adı verilen bir kanal inşa edilecek ve bununla Güney Sudan bölgesinden geçen Beyaz Nil Nehri baypas edilecekti. Jonglei Kanalı’nın inşası 1978 yılında başladı ancak inşaat faaliyetleri 1983 yılında askıya alındı.

Yüzyıl Depolama Şeması’nın bir bileşeni olarak Sudan 1956 yılında harekete geçti ve Mavi Nil Nehri üzerinde Roseires Barajı’nı inşa ederek ülkenin Cezire Sulama Planı’nı genişletti.

Kendi planlarını hayata geçirmek isteyen Mısır ve Sudan’da, sonraları Dünya Bankası’na dönüşen Uluslararası Yeniden Yapılan ve Kalkınma Kurumu’ndan finansman almaya çalıştı. Fakat Roseires Barajı Nil’in akışını değiştireceği ve Asvan Barajı’nın Sudan için büyük sosyoekonomik sonuçları olacağından banka öncelikle iki ülke arasında mutabakata varılması koşulunu koydu.

Mutabakatın imkansız olduğu anlaşıldı. Sudan Parlamentosu Asvan Barajı’nın inşasına razı olmadı, Mısır ise inşaatı sürdürmekte kararlıydı.

1958 senesinde yaşanan olaylar tarihin akşını değiştirdi. General İbrahim Abud, Sudan hükümetini devirdi ve Mısır ile 1959 Nil Suyu Anlaşması’nı imzaladı. Anlaşma ile Asvan Barajı’nın inşasına razı olundu.

Mısır, barajı 1971 yılında tamamladı. Baraj, Mısır’ın çıkarlarını karşılayacak şekilde faaliyetlerini sürdürdü, bölgeye sulama suyu sağladı ve bol miktarda elektrik üretti.

Büyük Rönesans Barajı

Akıntının aşağı bölgelerinde bulunan ülkelerin çıkarlarını görmezden gelen Nil Suyu Anlaşması Etiyopya’yı da sıkıntıya soktu. Her sene 10-15 milyar metreküp suyun buharlaşmasına sebep olan baraj, Etiyopya’nın da Nil Suyu kullanımını tehlikeye sokuyordu.

1959 yılında Etiyopya Mavi Nil’den alınacak sulama suyu ve hidroelektrik enerjinin projelendirilmesi için çalışma başlattı. Çalışmaları yürüten ABD Islah Bürosu, nihai raporunu 1964 yılında sundu ve ‘sınır barajı’ da dahil olmak üzere bir dizi proje sudu. Bu baraj sonraları Büyük Etiyopya Rönesans Barajı olarak anılacaktı.

Etiyopya’nın projeleri derhal hayata geçirmesi mümkün olmadı çünkü finansman sıkıntısı vardı.

Tabii Mısır’da 1929-1959 yıllarının kolonyal döneminde kurduğu diplomatik ilişkileri de kullanarak bölgede planlanan tüm büyük altyapı projelerine engel oldu.

En nihayetinde, on yıllar boyu siyasi istikrar ve ekonomik büyümeyi sürdürmeyi başaran Etiyopya, projesini hayata geçirecek kaynakları toplamayı başardı. Baraj inşaatı 2011 yılında başladı.

Havza İşbirliği

Baraj Asvan ve Roseires Barajlarının yanına eklenen yeni bir ‘büyük proje’. Dolayısıyla havza ölçeğinde işbirliği kurulması elzem bir hal aldı.
İklim değişikliği neticesinde havza ölçeğinde su yönetim koordinasyonu her zamankinden daha önemli. Etiyopya, Sudan ve Mısır ülkeleri barajlarını Nil Havza Komisyonu vasıtasıyla yönetmek zorunda. Bu komisyon, İşbirliği Çerçeve Anlaşması ile oluşturuldu.

Anlaşma öncesinde on yıl boyunca pazarlık yapıldı ve Nil Suyu’nun devletler üstü bir mekanizma ile yönetilmesi amaçlandı. Mısır ve Sudan hariç tüm devletler anlaşmayı kabul etti. Gelinen noktada Mısır ve Sudan’ın da taviz vermesi ve işbirliği yapması gerekiyor.

Çeviren: Fatih Kıyman
Kaynak: The Conversation

Neden BirGün?

Bağımsız bir gazete olarak amacımız, insanlara hakikati ulaştırarak ülkede gerçek bir demokrasi ve özgürlük ortamının yeşermesine katkı sunmak. Bu nedenle abonelikten elde ettiğimiz geliri, daha iyi bir gazeteciliği hayata geçirmek, okurlarımızın daha nitelikli ve güvenilir bir zemin üzerinden bilgiyle buluşmasını sağlamak için kullanıyoruz. Çünkü banka hesabını şişirmek zorunda olduğumuz bir patronumuz yok; iyi ki de yok.

Bundan sonra da yolumuza aynı sorumluluk bilinciyle devam edeceğiz.

Bu yolculukta bize katılmak ve bir gün habersiz kalmamak için
Bugün BirGün’e Abone Ol.

BirGün; seninle güçlü, seninle özgür!

BirGün’e Destek Ol

Related Posts

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

istanbul escort istanbul escort istanbul escort istanbul escort istanbul escort istanbul escort bakırköy escort istanbul escort maltepe eskort avcılar escort esenyurt escort beylikdüzü escort bakırköy escort halkalı escort şirinevler escort sefaköy escort maltepe escort malatya escort esenyurt escort avrupa yakası escort şişli escort muratpaşa escort sisli escort Вип Бишкек escort izmir izmir escort bayan gaziantep escort